Blog > Komentarze do wpisu
PRAWO RZYMSKIE:
19. HISTORIA ROZWOJU PROCESU RZYMSKIEGO.
W związku z faktem, iż w czasach najdawniejszych jedyną drogą dochodzenia swoich praw prywatnych była tzw. pomoc własna rozrastała się w coraz większym stopniu anarchia i bezprawie. Działania prawodawcze miały za zadanie skrócenie tego procederu i wprowadzenie rozwiązywania sporów przed oblicze sądów. Już Marek Aureliusz w decretum divi Marci stwierdza utratę wierzytelności dochodzonej z pominięciem drogi sądowej a konstytucje późniejszych cesarzy mówią o utracie prawa własności dochodzonej w ten sam sposób. Prawo w coraz to szerszy sposób regulowało sposoby nabywania i zbywania własności zmuszając obywateli do trzymania się litery prawa. Zakaz przemocy pod groźbą nieważności i wiele innych przepisów dało początek rozwojowi procesu rzymskiego, który dawał początek praworządności i likwidował bezprawie. Pomoc własna została zastąpiona pomocą państwową. Pierwszym typem procesu rzymskiego był proces legisakcyjny który pojawił się już w ustawie XII tablic. W III w. p.n.e. Pojawił się drugi typ procesu zwany formułkowym i choć pojawił się tak wcześnie to praktycznie obowiązywał dopiero od ok.130r. p.n.e. Proces legisakcyjny zniesiono w 17 r. p.n.e. Likwidując w ten sposób dualizm procesowy, lecz taki stan rzeczy nie trwał długo gdyż już w okresie pryncypatu pojawia się nowy proces - kognicyjny. Początkowo jest to proces nadzwyczajny, lecz z czasem przejmuje on dominującą rolę i wypiera całkowicie proces formułkowy.

20. ROLA PRETORA W PROCESIE CYWILNYM.
Wymiar sprawiedliwości spoczywał początkowo w rękach władzy państwowej jednak wraz z rozwojem społeczno-gospodarczym i co za tym idzie zwiększoną ilością sporów, które należało rozstrzygać, władcy znajdowali sobie zastępców. Zastrzegli jednak sobie możliwość sprawowania kontroli oraz interwencję w każdą prowadzoną sprawę. Początkowo wymiar sprawiedliwości przejęli konsulowie jednak po 367r., kiedy to wprowadzono pretury powinność ta przeszła w ręce pretorów. Pretorowie byli delegowani z Rzymu lub też powoływani przez władze municypalne. Pretor miał za zadanie czuwanie nad przebiegiem procesu w pierwszej fazie, udzielał ochrony poza procesowej oraz prowadził nadzór nad sprawowaniem opieki. Nieodzowny był udział pretora w niektórych czynnościach prawnych a po 242 r. p.n.e. Pretor sprawował także jurysdykcję w sporach, w których przynajmniej jedną ze stron był obywatel z poza cesarstwa.

21. POMOC WŁASNA I OBRONA KONIECZNA.
Pomoc własna była w dawnych czasach jedynym sposobem dochodzenia swoich praw. Była ona stosowana zarówno przez jednostki jak i zorganizowane grupy ludzi. O ile stosowanie pomocy własnej w sprawach jasnych i oczywistych było uzasadnione o tyle coraz częściej zaczęto stosować ją dla własnych celów i dla uzyskania stosownych korzyści. Pomoc własna mogła być, więc zaczepna, czyli zmierzająca do zmiany istniejącego stanu rzeczy i obronna, czyli taka, która miała za zadanie utrzymanie danego stanu rzeczy. Pomoc własna o charakterze zaczepnym była bardzo groźna dla ładu i porządku publicznego, ponieważ prowadziła do anarchii i co najważniejsze do bezprawia, z którym nie mogła godzić się władza państwowa. Wprowadzono liczne ustawy zabraniające stosowania tego typu pomocy pod bardzo surowymi sankcjami z konfiskatą majątku i infamią włącznie. Obrona konieczna jest typem pomocy własnej o charakterze defensywnym i opiera się na słowach Paulusa, że:można bronić się przed siłą przy pomocy siły. Trudno jednakże ocenić po pierwsze granice obrony koniecznej, co do siły, przed którą należy się bronić a po wtóre, z jaką siłą należy się bronić.
22. POLUBOWNE ROZSTRZYGANIE SPORÓW.
Rozstrzyganie sporów mogło odbywać się na sposób: pomocy własnej, interwencji państwowej i polubownego rozstrzygania sporów. Polubowne rozstrzyganie sporów polegało na powołaniu w drodze nieformalnego porozumienia (compromissum) arbitra ( prywatnej osoby, która podejmowała się rozstrzygnięcia danego sporu) Orzeczenie arbitra było zagwarantowane przez same strony pod rygorem kar umownych. Wykonanie funkcji arbitra po dobrowolnym jej przyjęciu gwarantował pretor środkami urzędowego nacisku. Rozstrzygnięcia takie cechowały się szybkością i łagodnością rozwiązywania sporów oraz umożliwiała tzw. zamknięcie sporu w kręgu poinformowanych ludzi bez wiedzy szerokiej opinii publicznej.

23. JURYSDYKCJA.
Pojęcie iurisdictio w prawie rzymskim wiązało się z działalnością urzędników jurysdykcyjnych (gł. Pretorów). We współczesnym procesie cywilnym jurysdykcja oznacza kompetencje i uprawnienia właściwego organu państwa do rozstrzygania sporów cywilnych. Jurysdykcja oznacza również zakres terytorialny, osobowy i rzeczowy, którego te kompetencje dotyczą. Jurysdykcja wynika z mocy przepisów prawa lub z mocy decyzji zainteresowanych stron. Iurisdictio była częścią najwyższej władzy państwowej -początkowo sprawowana przez konsuli następnie przez pretorów a obok nich funkcje tę sprawowali również edylowie kuralni (jurysdykcja karna) i na prowincjach namiestnicy. W okresie republiki rzymskiej i pryncypatu iurisdictio w sprawach prywatnych to udzielanie ochrony prawnej w postaci przyznania skargi, powództwa (dare actionem, ) co oznaczało danie upoważnienia rozstrzygania sprawy przez sędziego prywatnego(jednoosobowo) lub przez zespół sędziów. W tym sensie w procesie legisakcyjnym i formułkowym (okres przedklasyczny i klasyczny) nie wolno było wiązać jurysdykcji z kompetencjami do rozstrzygania sporów prywatnoprawnych. W rzymskim procesie karnym urzędnik rozstrzygał sprawę orzekając karę publiczną (istniała możliwość odwołania się od decyzji do zgromadzenia ludowego. Ochrona prawna, której udzielał prawnik jurysdykcyjny odbywała się poprzez danie skargi / powództwa. Skargi te dzieliły się na: Iudicia legitima (miały miejsce, gdy proces odbywał się w Rzymie lub w odległości jednej mili od miasta sprawę rozstrzygał sędzia jednoosobowo a rozstrzygnięcie musiało nastąpić nie później jak w ciągu półtora roku) Iudicia quae imperio continentur ( sprawa spełniająca warunki iudicia legima była prowadzona przez zespół sędziów, była prowadzona poza granicami Rzymu lub, choć jedna ze stron lub sędzia nie mieli obywatelstwa rzymskiego a proces taki winien zakończyć się w czasie trwania kadencji urzędnika). Pojęcie iurisdictio zmieniło się w okresie rozwiniętego procesu kognicyjnego, gdy urzędnik stał się sędzią rozstrzygającym sprawę z nadania władzy cesarskiej. Termin iurisdictio nabrał wtedy znaczenia, w jakim używany jest do dzisiaj.

24. MAGISTRATURY JURYSDYKCYJNE.
Rzymska magistra tura jurysdykcyjna miała za zadanie utrzymanie ładu wewnętrznego przy pomocy prawa (nie zawsze określonego), co doprowadziło do sytuacji, w której magistra tury obracały się pomiędzy stosowaniem a tworzeniem prawa. Chociaż magistratury nie miały władzy ustawodawczej to faktycznie tworzyli nowe prawo na mocy "imperium i ius, edicendi" ( imperium - zakres władzy magistratury nie ściśle określony, ius edicendi - prawo ogłaszania zakresu praw, jaki będzie stosowany przez magistraturę. Początkowo ustny a następnie w formie pisemnego edyktu mającego moc wiążącą w czasie trwania kadencji magistratury. Edykty magistratur rzymskich doprowadziły do uformowania osobnego prawa obowiązującego pod nazwą ius honorarium
Ochrona praw prywatnych iurisdictio należała najpierw do konsulów (jurysdykcja niesporna) a następnie do pretorów (jurysdykcja sporna). Magistratury składały się z magistratusa, który dobierał sobie radę przyboczną ( uczeni juryści) niższy personel (pisarze, posłańcy)

25. JURYSDYKCJA SPORNA (PROCESOWA) I NIESPORNA ( NIEPROCESOWA)
Władza rozstrzygania sporów nazywała się władzą jurysdykcyjną (iurisdictio) a tę można podzielić na:
Iurisdictio voluntaria ( niesporna) - polegała na wykonywaniu przez magistraturę pewnych aktów prawnych pomiędzy stronami nie będącymi w sporze a prowadził ją głównie pretor lub konsul.
Iurisdictio contentiosa (sporna) - przysługiwała magistraturą rzymskim w i była wykonywana wówczas, gdy strony procesu pozostawały w sporze a spór ten rozstrzygano na drodze procesowej, w której magistratury udzielały odpowiedniej skargi osobom o to proszącym.
26. SĘDZIA W PRAWIE RZYMSKIM.
Sędzia w prawie rzymskim był typową postacią procesu legisakcyjnego i formułkowego. Sędzia jednostkowy (iudex unus) był osoba prywatną (iudex privatus) powoływaną tylko do rozpatrzenia konkretnej sprawy. Sędziego powoływała magistratura lub uczestnicy sporu. Lista sędziów była ograniczona do (w okresie republiki) osób wyznaczonych przez pretorów (o okresie cesarstwa) wyznaczonych przez cesarza. W procesie formułkowym strony mogły powoływać sędziego z poza listy byle by tylko spełniał on określone wymogi i uzyskał aprobatę pretora. Od sędziego nie wymagano wykształcenia prawniczego.

27. SĄDY KOLEGIALNE.
W Rzymie poza procesami rozstrzyganymi przez sędziów jednoosobowo istniały i były bardzo popularne sądy kolegialne (recuperatores), które zajmowały się bardzo szerokim wachlarzem spraw. Sądy decemwiralne ( 10-osobowe) rozstrzygały procesy o wolność, centumwiralne (105 osobowe- sąd stu mężów)zajmowały się procesami spadkowymi a sprawami peregrynów zajmowały się sądy kolegialne ( 3-5 sędziów)
Sady kolegialne zajmowały się - - w zasadzie sprawami mieszanymi tzn. dotyczącymi rzymian i Peregrynów oraz sprawami szczególnej wagi.

28. SĄD CENTUMWIRALNY I DECEMWIRALNY.
Sąd centumwiralny i decemwiralny to odmiany sądu kolegialnego różniły się od siebie zarówno ilością sędziów jak i zakresem rozpatrywanych spraw. Nazwa pierwszego pochodzi od ilości sędziów ( sąd stu mężów- faktycznie obradowało 105) a w poszczególnych sprawach występowały tylko wyznaczone z całości zespoły. Zajmował się on w zasadzie poważnymi sprawami spadkowymi lub częściowo sprawami o własność gruntów. Obowiązywała tu zawsze procedura procesu legisakcyjnego. Sąd decemwiralny - 10 osobowy rozstrzygał spory o wolność.

29. ZDOLNOŚĆ PROCESOWA.
Zdolność procesowa to zdolność do występowania w procesie w ogóle. Zaznaczyć należy, że nie każda osoba mogła występować w roli strony procesowej (należało mieć zdolność procesową i legitymację procesową). Zdolności procesowej nie posiadały: Osoby niedojrzałe, chore umysłowo, niewolnicy, kobiety (do czasów Dioklecjana).

30. ZDOLNOŚĆ PROCESOWA A LEGITYMACJA PROCESOWA.
Zdolność procesowa to zdolność do występowania w procesie w ogóle., Legitymacja procesowa zaś była uprawnieniem do występowania w konkretnej sprawie w charakterze bądź to powoda (legitymacja czynna) czy też pozwanego ( legitymacja bierna).

31. LEGITYMACJA PROCESOWA.
Uprawnienie do występowania w konkretnej sprawie w charakterze bądź to powoda (legitymacja czynna) czy też pozwanego ( legitymacja bierna).

32. ZASTĘPSTWO PROCESOWE.
Swój początek wywodzi z bardzo uciążliwego wymogu w procesie legisakcyjnym polegającego na osobistym prowadzeniu sprawy. Osoby chore mogły z biegiem lat wyznaczać sobie zastępców procesowych, którzy mieli za zadanie bronić jej interesów. W procesie formułkowym zaczęto dopuszczać kognitorów i prokuratorów jako osoby będące zastępcami procesowymi. Kognitor był ustanawiany w sposób formalny w obecności przeciwnika procesowego, prokurator zaś najczęściej był osobą podległa stronie wyznaczającej go na swojego zastępcę a więc pełnił on tę funkcję w ramach szeroko pojętych swoich obowiązków dla danej osoby. Prokuratorów wyznaczały, więc w szczególności osoby zamożne. Zastępca taki miał, więc upoważnienie nadane mu w sposób nieformalny bez obecności przeciwnika a zdarzały się także przypadki go osoba taka nie miała upoważnienia w ogóle ( falsus procurator) Z biegiem lat funkcja kognitora zanikła i pozostał tylko procurator.

33. CZAS I MIEJSCE, POSTEPOWANIA SĄDOWEGO.
Czas - postępowania przed sądami mogły być przeprowadzane tylko w dni dozwolone (dies fasti) natomiast nie można było tego czynić w dni poświęcone bogom lub też w dni obrad zgromadzenia ludowego. Ponadto dla sędziów prywatnych wyłączone z obrad były dni ferii wiosennych i jesiennych. Miejsce - w Rzymie obowiązywała zasada jawności procesu, której skrzętnie przestrzegano tak, więc procesy odbywały się najczęściej na głównych placach w centrum miasta (forum). Odstępstwem od tej zasady były procesy niesporne takie jak wyzwolenie niewolnika, które z racji niskiej rangi odbywały się nawet na ulicy podczas zaczepienia pretora przez strony zainteresowane.

34. WŁAŚCIWOŚĆ SĄDOWA.
Właściwość sądową w Rzymie podzielono na: właściwość rzeczową tj. podzielono kompetencje poszczególnych organów prawnych do rozpatrywania tylko i wyłącznie spraw będących w jej jurysdykcji (np. sprawy spadkowe sądy centumwiralne). Właściwość miejscowa zaś była odzwierciedleniem do dziś istniejącej zasady Actor sequitur forum rei a więc powód idzie za sądem pozwanego. W Rzymie istniało odstępstwo od tej zasady wtedy, gdy obie strony się w ten sposób umówiły, bądź też np., gdy proces toczył się o nieruchomość i dla łatwiejszego gromadzenia dowodów łatwiej było go prowadzić w miejscu położenia nieruchomości.
35. ACTOR SEQUITUR FORUM REI.
Właściwość miejscowa zaś była odzwierciedleniem do dziś istniejącej zasady Actor sequitur forum rei a więc powód idzie za sądem pozwanego. W Rzymie istniało odstępstwo od tej zasady wtedy, gdy obie strony się w ten sposób umówiły, bądź też np., gdy proces toczył się o nieruchomość i dla łatwiejszego gromadzenia dowodów łatwiej było go prowadzić w miejscu położenia nieruchomości.
36. PROROGATIO FORI.
W Rzymie istniały odstępstwa od zasady Actor sequitur forum rei, które nazywano Prorogatio fori lub też forum prorogatum. Polegały one na zmianie miejsca prowadzenia procesu. Występowały one 10 wtedy, gdy obie strony się w ten sposób umówiły, bądź też np., gdy proces toczył się o nieruchomość i dla łatwiejszego gromadzenia dowodów łatwiej było go prowadzić w miejscu położenia nieruchomości.

niedziela, 15 lutego 2009, sublime86

Polecane wpisy